✦ Το ρέμα «Της Γριάς το Πήδημα» αποτέλεσε τον φυσικό άξονα πάνω στον οποίο σχεδιάστηκε και αναπτύχθηκε ο προσφυγικός Βύρωνας.
✦ Η ονομασία του συνδέεται με τη λαϊκή παράδοση και την ορμητικότητα των νερών που κατέβαιναν από τις πηγές του Υμηττού.
✦ Σήμερα το ρέμα παραμένει υπόγειο, έχοντας δώσει τη θέση του σε κεντρικούς οδικούς άξονες όπως η Καραολή & Δημητρίου.
Για τους νεότερους κατοίκους του Βύρωνα, η οδός Καραολή & Δημητρίου και η Φορμίωνος είναι απλώς κεντρικοί οδικοί άξονες. Για τους παλαιότερους όμως, και για όσους αναζητούν την αλήθεια κάτω από την άσφαλτο, οι δρόμοι αυτοί είναι οι «φλέβες» ενός ρέματος που καθόρισε τη μοίρα της πόλης: του ρέματος «Της Γριάς το Πήδημα».
Η ονομασία του ρέματος κουβαλά μια τραγική λαϊκή παράδοση. Ο θρύλος λέει πως ονομάστηκε έτσι στη μνήμη μιας ηλικιωμένης γυναίκας η οποία, στην προσπάθειά της να περάσει απέναντι, παρασύρθηκε από τα ορμητικά νερά και πνίγηκε.
Στο κέντρο του διαγράμματος είναι το μεγάλο ρέμα «Της Γριάς το Πήδημα», το οποίο αναγράφεται με καλλιτεχνικά γράμματα.
Οι πηγές και η διαδρομή στο βουνό
Το ρέμα έχει τις ρίζες του ψηλά στον Υμηττό, στην περιοχή του Κουταλάδων. Συγκεντρώνει τα νερά από το Κακόρεμα, μια βαθιά σχισμή που ξεκινά από την κορυφή του βουνού και καταλήγει στο στρατόπεδο Σακέτα. Καθώς κατηφορίζει, περνά δίπλα από το σημερινό νεκροταφείο του Βύρωνα και εμπλουτίζεται από τα νερά των πηγών του Καρέα και της Ζωοδόχου Πηγής.
Σε παλαιές φωτογραφίες, το ρέμα διακρίνεται να ρέει ανάμεσα στους λόφους «Αράπη» και «Ζωοδόχου Πηγής».
Στη δεξιά πλευρά της φωτογραφίας παρατηρούμε το ρέμα «Της Γριάς το Πήδημα» να κατεβαίνει από τον Υμηττό, αριστερά του λόφου της Ζωοδόχου Πηγής και δεξιά του λόφου Αράπη. Ένα τμήμα αποσπάται από τον κύριο κορμό του ρέματος και κατεβαίνει διασχίζοντας τον μελλοντικό Βύρωνα (Φορμίωνος και Μεσολογγίου), φτάνει στα όριά του (Γέφυρα), κατηφορίζει προς το Παγκράτι και πάει να βρει τον Ιλισό.
Ο διπλός αποδέκτης
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο του ρέματος της «Γριάς το Πήδημα» είναι ο τρόπος που διαχωριζόταν, σε δύο κλάδους:
Ο κλάδος προς τον Ιλισό
Ένα τμήμα του ρέματος αποσπώταν από τον κύριο κορμό και διέσχιζε τον μελλοντικό Βύρωνα μέσω των σημερινών οδών Φορμίωνος και Μεσολογγίου. Κατέληγε στη θρυλική «Γέφυρα» (σημερινή Πλατεία Βαγγέλη Μαρτάκη), όπου συναντούσε άλλα δύο ρέματα: ένα που ξεκινούσε από την οδό Βουτζά και κατέβαινε την Λεωφόρο Κύπρου και ένα από την οδό Νικηφορίδη. Από εκεί, ως ενιαίος παραπόταμος του Ιλισού, ο «Αλασσώνας», συνέχιζε την πορεία του μέσα από το Παγκράτι για να εκβάλει στον Ιλισό, στο ύψος του αγάλματος του Τρούμαν.
Ο κλάδος προς την Πικροδάφνη
Ο κύριος κορμός του ρέματος, μετά την περιοχή της Νέας Ελβετίας, έστριβε νότια ακολουθώντας τη διαδρομή των οδών Ταταούλων, Βοσπόρου και Αδραμυττίου. Οριοθετούσε τη νότια πλευρά του Δήμου και συνέχιζε την πορεία του προς τον Υμηττό, τον Άγιο Δημήτριο και το Παλαιό Φάληρο, καταλήγοντας τελικά στο Ρέμα της Πικροδάφνης.
Στο αριστερό μέρος της φωτογραφίας μας, διακρίνεται τμήμα του ρέματος «Της Γριάς το Πήδημα», όπως επίσης και μια γέφυρα. Αυτή η γέφυρα βρισκόταν στην διασταύρωση της οδού Καΐστρου με την τότε οδό Αγίου Ιωάννου Καρέα, δηλαδή την σημερινή οδό Φλέμινγκ.
Από τη φυσική κοίτη στον σημερινό Βύρωνα
Το «Ρέμα της Γριάς το Πήδημα» δεν είναι απλώς μια παλιά κοίτη. Είναι ο φυσικός άξονας πάνω στον οποίο διαμορφώθηκε ο πρώτος προσφυγικός Βύρωνας. Οι δρόμοι, οι πλατείες, τα όρια του συνοικισμού, ακολουθούν τη γεωγραφία του. Δρόμοι όπως η Βουτζά, η Κύπρου και η Μεσολογγίου δεν είναι ευθείες επειδή ακριβώς ακολούθησαν τις φυσικές στροφές της κοίτης.
Με το πέρασμα των χρόνων, το ρέμα άρχισε να μπαζώνεται, συχνά με υλικά από τις νέες οικοδομές της δεκαετίας του ’50. Μέχρι τη δεκαετία του ’70, ένα μεγάλο μέρος του είχε καλυφθεί, δίνοντας τη θέση του σε οδικούς άξονες και χώρους πρασίνου, όπως το πάρκο ανάμεσα στις δύο κατευθύνσεις της οδού Καραολή και Δημητρίου.
Σήμερα το ρέμα είναι υπόγειο. Υδρολογικά όμως εξακολουθεί να υπάρχει. Συχνά «υπενθυμίζει» την παρουσία του, με το νερό να αναζητά την παλιά θαμμένη του κοίτη σε κάθε μεγάλη νεροποντή. Παραμένει ως ζωντανή μνήμη μιας εποχής που ο Βύρωνας ήταν μια περιοχή με τρεχούμενα νερά, πριν η ανάγκη για στέγαση και αστική ανάπτυξη μετατρέψει τα ρέματα σε υπόγειους αγωγούς.
Πηγή πληροφοριών & φωτογραφικού υλικού: Όλες οι παραπάνω πληροφορίες, οι ιστορικές μαρτυρίες και οι σπάνιες φωτογραφίες προέρχονται από την εξαιρετική σελίδα «Πάλαι ποτέ στο Βύρωνα» στο Facebook.
Ευχαριστούμε θερμά τον δημιουργό της σελίδας, Μιχαήλ Τοπούζη, για την πολύτιμη έρευνά του και την ακούραστη προσπάθεια διάσωσης και ανάδειξης της ιστορικής μνήμης του Δήμου μας. Χάρη στο έργο του, οι παλαιότεροι θυμούνται και οι νεότεροι μαθαίνουν την πόλη τους από την αρχή.
Πολύ ωραία προσπάθεια. Συνεχίστε έτσι.