✦ Στις 7 Αυγούστου 1944, Γερμανοί και ταγματασφαλίτες περικύκλωσαν τον Βύρωνα, οδηγώντας 600 κατοίκους στο Χαϊδάρι μετά από μάχη με τον ΕΛΑΣ.
✦ Έπειτα από υπόδειξη δωσίλογων, 11 νέοι αγωνιστές εκτελέστηκαν επιτόπου στην οδό Χρυσοστόμου Σμύρνης.
✦ Μαζί τους τιμάται και ο Ιταλός αντιφασίστας Marcello Baravalle, ο οποίος πολεμούσε στην Ελληνική Αντίσταση και σκοτώθηκε την ίδια μέρα.
Σαν σήμερα, πριν από 82 χρόνια, στις 7 Αυγούστου 1944, η προσφυγική γειτονιά του Βύρωνα βίωσε μία από τις πιο μαύρες και ταυτόχρονα πιο ένδοξες σελίδες της ιστορίας της. Σε μια περίοδο που η ναζιστική Γερμανία κατέρρεε σε όλα τα μέτωπα και η Απελευθέρωση πλησίαζε, η κατοχική βία στην Αθήνα κορυφωνόταν, παίρνοντας τη μορφή των διαβόητων Μπλόκων.
Ο Βύρωνας, μια περιοχή με μαζική συμμετοχή στην Εθνική Αντίσταση και προπύργιο του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, αποτελούσε διαρκή στόχο για τις δυνάμεις κατοχής και τους συνεργάτες τους.
Το χρονικό της εφόδου και η άνιση μάχη
Το μεσημέρι της Δευτέρας 7 Αυγούστου 1944, δύο γερμανικοί λόχοι, πλαισιωμένοι από 800 βαριά οπλισμένους ταγματασφαλίτες, περικύκλωσαν σε σχήμα λαβίδας τον Βύρωνα. Στόχος τους ήταν να «αποκεφαλίσουν» τις αντιστασιακές οργανώσεις και να τρομοκρατήσουν τον πληθυσμό.
Μόλις έγινε αντιληπτός ο εχθρικός κλοιός, τα χωνιά της Αντίστασης αντήχησαν σε όλες τις γειτονιές:
«Προσοχή προσοχή! Φτάνουν οι Γερμανοί απ’ το Παγκράτι! Όλοι οι άντρες κρυφτήτε! Σας φρουρεί ο ΕΛΑΣ!» (από τη μαρτυρία της λογοτέχνιδας Μέλπως Αξιώτη).
Ενώ οι λιγοστοί και ελαφρά οπλισμένοι μαχητές του ΕΛΑΣ έδιναν άνιση, τετράωρη μάχη απέναντι σε πολυβόλα, όλμους και μπαζούκας για να κρατήσουν τον εχθρό, πάνω από 4.000 Βυρωνιώτες κατάφεραν να διαφύγουν προς τις χαράδρες και τις σπηλιές του Υμηττού.
Η συγκέντρωση στην πλατεία, το Χαϊδάρι και οι κουκουλοφόροι
Παρά τη διαφυγή χιλιάδων κατοίκων, οι κατοχικές δυνάμεις κατάφεραν να συγκεντρώσουν περίπου 1.000 άνδρες στην Πλατεία του Βύρωνα (τότε Πλατεία Σμύρνης).
Από αυτούς, πάνω από 600 οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Χαϊδαρίου, ενώ πολλοί στη συνέχεια μεταφέρθηκαν σε καταναγκαστικά έργα στη Γερμανία, από όπου ελάχιστοι επέστρεψαν.
Στην πλατεία ακολούθησε το πιο αποκρουστικό στάδιο: κουκουλοφόροι δωσίλογοι περνούσαν ανάμεσα στους συγκεντρωμένους, υποδεικνύοντας στους Ναζί τα στελέχη και τους αγωνιστές της Αντίστασης.
Η συγκλονιστική αυτοθυσία του Παναγιώτη Κασιμάτη
Οι κουκουλοφόροι υπέδειξαν 10 νεαρούς αγωνιστές για εκτέλεση. Τότε εκτυλίχθηκε μια πράξη ανείπωτης αυτοθυσίας.
Ο 20χρονος ΕΠΟΝίτης Παναγιώτης Κασιμάτης (φοιτητής του Πολυτεχνείου), βγήκε μπροστά στους εκτελεστές και, προσπαθώντας να σώσει τους υπόλοιπους 10 συμπολίτες του, δήλωσε με θάρρος:
«Εγώ χτύπησα τον Γερμανό, εμένα να σκοτώσετε. Αυτοί είναι αθώοι. Αφήστε τους!»
Ο Γερμανός επικεφαλής, εξοργισμένος, διέταξε να προστεθεί και ο Κασιμάτης στον κατάλογο του θανάτου.
Οι 11 Εκτελεσθέντες της Χρυσοστόμου Σμύρνης
Οι 11 νέοι οδηγήθηκαν στη διασταύρωση της οδού Χρυσοστόμου Σμύρνης, δίπλα στον παιδικό σταθμό «Μοργκεντάου», όπου και εκτελέστηκαν επιτόπου:
- Διαμαντόπουλος Γεώργιος, 25 ετών, χρυσοχόος
- Καισέρογλου Ιορδάνης, 17 ετών, εργάτης
- Καλαϊτζής Ευάγγελος, 25 ετών, υποδηματοποιός
- Καλαμούτης Γεώργιος, 22 ετών, εργάτης
- Καπίτσικας Εμμανουήλ, 18 ετών, εφαρμοστής
- Κασιμάτης Παναγιώτης, 20 ετών, φοιτητής Πολυτεχνείου
- Κλειδάς Γεώργιος, 22 ετών, εργάτης
- Μερκουριάδης Ιάκωβος, 18 ετών, μαθητής
- Μουρίκης Κωνσταντίνος, 19 ετών, εργάτης
- Μυλωνάς Ελευθέριος, 22 ετών, φοιτητής Οδοντιατρικής
- Χατζηιωάννου Ιπποκράτης, 23 ετών, υπάλληλος Δήμου Βύρωνα
Ο 12ος ήρωας: Ο Ιταλός αντιφασίστας Marcello Baravalle
Δεκαετίες μετά το Μπλόκο, η ιστορική έρευνα της επιστημονικής επιτροπής του Δήμου Βύρωνα αποκάλυψε την παρουσία και ενός 12ου νεκρού.
Πρόκειται για τον Marcello Baravalle, Ιταλό λοχία από το Τορίνο, ο οποίος μετά την συνθηκολόγηση της Ιταλίας πέρασε στις γραμμές της Ελληνικής Αντίστασης. Ο Baravalle έπεσε νεκρός την ημέρα του Μπλόκου, όπως βεβαιώνει η ληξιαρχική πράξη θανάτου του. Τα οστά του επανενταφιάστηκαν αργότερα σε στρατιωτικό νεκροταφείο στην Ιταλία, ενώ το όνομά του προστέθηκε τιμητικά στη μαρμάρινη πλάκα του Βύρωνα.
Η παρακαταθήκη της μνήμης
Σήμερα, στη γωνία Χρυσοστόμου Σμύρνης και Κυδωνιών, η μαρμάρινη πλάκα στον τοίχο του παιδικού σταθμού και το παρακείμενο Μνημείο της Εθνικής Αντίστασης θυμίζουν στους νεότερους τη θυσία των 12 ηρώων.
Το Μπλόκο του Βύρωνα δεν ήταν απλώς μια πράξη αντιποίνων. Ήταν μια συντονισμένη προσπάθεια των κατακτητών και των ντόπιων συνεργατών τους να πλήξουν το λαϊκό κίνημα. Η μνήμη των εκτελεσθέντων παραμένει ζωντανή, ως σύμβολο αγώνα για την ελευθερία, την αξιοπρέπεια και τη δημοκρατία.
