✦ Στις 7 Αυγούστου 1944, Γερμανοί και ταγματασφαλίτες περικύκλωσαν τον Βύρωνα, οδηγώντας 600 κατοίκους στο Χαϊδάρι μετά από μάχη με τον ΕΛΑΣ.
✦ Έπειτα από υπόδειξη δωσίλογων, 11 νέοι αγωνιστές εκτελέστηκαν επιτόπου στην οδό Χρυσοστόμου Σμύρνης.
✦ Μαζί τους τιμάται και ο Ιταλός αντιφασίστας Marcello Baravalle, ο οποίος πολεμούσε στην Ελληνική Αντίσταση και σκοτώθηκε την ίδια μέρα.
Σαν σήμερα, πριν από 82 χρόνια, στις 7 Αυγούστου 1944, η προσφυγική γειτονιά του Βύρωνα βίωσε μία από τις πιο μαύρες και ταυτόχρονα πιο ένδοξες σελίδες της ιστορίας της. Σε μια περίοδο που η ναζιστική Γερμανία κατέρρεε σε όλα τα μέτωπα και η Απελευθέρωση πλησίαζε, η κατοχική βία στην Αθήνα κορυφωνόταν, παίρνοντας τη μορφή των διαβόητων Μπλόκων.
Ο Βύρωνας, μια περιοχή με μαζική συμμετοχή στην Εθνική Αντίσταση και προπύργιο του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, αποτελούσε διαρκή στόχο για τις δυνάμεις κατοχής και τους συνεργάτες τους.
Το χρονικό της εφόδου και η άνιση μάχη
Το μεσημέρι της Δευτέρας 7 Αυγούστου 1944, δύο γερμανικοί λόχοι, πλαισιωμένοι από 800 βαριά οπλισμένους ταγματασφαλίτες, περικύκλωσαν σε σχήμα λαβίδας τον Βύρωνα. Στόχος τους ήταν να «αποκεφαλίσουν» τις αντιστασιακές οργανώσεις και να τρομοκρατήσουν τον πληθυσμό.
Μόλις έγινε αντιληπτός ο εχθρικός κλοιός, τα χωνιά της Αντίστασης αντήχησαν σε όλες τις γειτονιές:
«Προσοχή προσοχή! Φτάνουν οι Γερμανοί απ’ το Παγκράτι! Όλοι οι άντρες κρυφτήτε! Σας φρουρεί ο ΕΛΑΣ!» (από τη μαρτυρία της λογοτέχνιδας Μέλπως Αξιώτη).
Ενώ οι λιγοστοί και ελαφρά οπλισμένοι μαχητές του ΕΛΑΣ έδιναν άνιση, τετράωρη μάχη απέναντι σε πολυβόλα, όλμους και μπαζούκας για να κρατήσουν τον εχθρό, πάνω από 4.000 Βυρωνιώτες κατάφεραν να διαφύγουν προς τις χαράδρες και τις σπηλιές του Υμηττού.
Η συγκέντρωση στην πλατεία, το Χαϊδάρι και οι κουκουλοφόροι
Παρά τη διαφυγή χιλιάδων κατοίκων, οι κατοχικές δυνάμεις κατάφεραν να συγκεντρώσουν περίπου 1.000 άνδρες στην Πλατεία του Βύρωνα (τότε Πλατεία Σμύρνης).
Από αυτούς, πάνω από 600 οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Χαϊδαρίου, ενώ πολλοί στη συνέχεια μεταφέρθηκαν σε καταναγκαστικά έργα στη Γερμανία, από όπου ελάχιστοι επέστρεψαν.
Στην πλατεία ακολούθησε το πιο αποκρουστικό στάδιο: κουκουλοφόροι δωσίλογοι περνούσαν ανάμεσα στους συγκεντρωμένους, υποδεικνύοντας στους Ναζί τα στελέχη και τους αγωνιστές της Αντίστασης.
Η συγκλονιστική αυτοθυσία του Παναγιώτη Κασιμάτη
Οι κουκουλοφόροι υπέδειξαν 10 νεαρούς αγωνιστές για εκτέλεση. Τότε εκτυλίχθηκε μια πράξη ανείπωτης αυτοθυσίας.
Ο 20χρονος ΕΠΟΝίτης Παναγιώτης Κασιμάτης (φοιτητής του Πολυτεχνείου), βγήκε μπροστά στους εκτελεστές και, προσπαθώντας να σώσει τους υπόλοιπους 10 συμπολίτες του, δήλωσε με θάρρος:
«Εγώ χτύπησα τον Γερμανό, εμένα να σκοτώσετε. Αυτοί είναι αθώοι. Αφήστε τους!»
Ο Γερμανός επικεφαλής, εξοργισμένος, διέταξε να προστεθεί και ο Κασιμάτης στον κατάλογο του θανάτου.
Οι 11 Εκτελεσθέντες της Χρυσοστόμου Σμύρνης
Οι 11 νέοι οδηγήθηκαν στην οδό Χρυσοστόμου Σμύρνης 10, στον μαντρότοιχο της οικίας Αρώνη, λίγα μέτρα από το νηπιαγωγείο «Μοργκεντάου», όπου και εκτελέστηκαν. Η αναμνηστική πλάκα που θυμίζει σήμερα τη θυσία τους τοποθετήθηκε μεταγενέστερα σε παρακείμενο σημείο.
- Διαμαντόπουλος Γεώργιος, 25 ετών, χρυσοχόος
- Καισέρογλου Ιορδάνης, 17 ετών, εργάτης
- Καλαϊτζής Ευάγγελος, 25 ετών, υποδηματοποιός
- Καλαμούτης Γεώργιος, 22 ετών, εργάτης
- Καπίτσικας Εμμανουήλ, 18 ετών, εφαρμοστής
- Κασιμάτης Παναγιώτης, 20 ετών, φοιτητής Πολυτεχνείου
- Κλειδάς Γεώργιος, 35 ετών, εργάτης
- Μερκουριάδης Ιάκωβος, 18 ετών, μαθητής
- Μουρίκης Κωνσταντίνος, 19 ετών, εργάτης
- Μυλωνάς Ελευθέριος, 22 ετών, φοιτητής Οδοντιατρικής
- Χατζηιωάννου Ιπποκράτης, 23 ετών, υπάλληλος Δήμου Βύρωνα
Ο 12ος ήρωας: Ο Ιταλός αντιφασίστας Marcello Baravalle
Δεκαετίες μετά το Μπλόκο, η ιστορική έρευνα του Δήμου Βύρωνα ανέδειξε την παρουσία και ενός ακόμη νεκρού.
Πρόκειται για τον Marcello Baravalle, Ιταλό λοχία από το Τορίνο, ο οποίος μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας πέρασε στις γραμμές της Ελληνικής Αντίστασης. Ο Baravalle έπεσε νεκρός την ημέρα του Μπλόκου, όπως βεβαιώνει η ληξιαρχική πράξη θανάτου του. Τα οστά του επανενταφιάστηκαν αργότερα σε στρατιωτικό νεκροταφείο στην Ιταλία, ενώ το όνομά του προστέθηκε τιμητικά στη μαρμάρινη πλάκα του Βύρωνα.
Σημείωση για τον Marcello Baravalle: Η μεταγενέστερη ιστορική έρευνα που υιοθετήθηκε από τον Δήμο Βύρωνα έχει κατατάξει τον Ιταλό αντιφασίστα Marcello Baravalle στους 12 εκτελεσθέντες του Μπλόκου και το όνομά του έχει προστεθεί στα σχετικά μνημεία. Ωστόσο, έχει διατυπωθεί και διαφορετική ιστορική άποψη, σύμφωνα με την οποία ο Baravalle, μολονότι έχασε τη ζωή του την ημέρα του Μπλόκου, ενδέχεται να έπεσε κατά τη διάρκεια των ένοπλων συγκρούσεων του ΕΛΑΣ και όχι στο απόσπασμα των 11 εκτελεσθέντων. Η ακριβής συνθήκη του θανάτου του αποτελεί, επομένως, σημείο διαφορετικών ιστορικών εκτιμήσεων.
Η παρακαταθήκη της μνήμης
Σήμερα, στη Χρυσοστόμου Σμύρνης, η μαρμάρινη πλάκα και το παρακείμενο Μνημείο της Εθνικής Αντίστασης θυμίζουν στους νεότερους τη θυσία των 12 ηρώων.
Το Μπλόκο του Βύρωνα δεν ήταν απλώς μια πράξη αντιποίνων. Ήταν μια συντονισμένη προσπάθεια των κατακτητών και των ντόπιων συνεργατών τους να πλήξουν το λαϊκό κίνημα. Η μνήμη των εκτελεσθέντων παραμένει ζωντανή, ως σύμβολο αγώνα για την ελευθερία, την αξιοπρέπεια και τη δημοκρατία.
